Kısa Özet
Bu video, 11. sınıf ve AYT biyoloji müfredatının ilk ünitesi olan sinir sistemini kapsamlı bir şekilde tekrar etmektedir. Video boyunca sinir sisteminin temel yapıları, nöronlar, gliya hücreleri, impuls iletimi, sinapslar ve sinir sistemi hastalıkları gibi konular detaylı bir şekilde ele alınır. Ayrıca, son 5 yılın çıkmış sınav soruları analiz edilerek, ÖSYM'nin soru tarzlarına ve kelime oyunlarına dikkat çekilir.
- Sinir sisteminin temel yapıları ve görevleri
- Nöronların yapısı, çeşitleri ve impuls iletimi
- Gliya hücrelerinin (nöroglia) görevleri ve çeşitleri
- Sinapslardaki impuls iletimi ve seçici direnç
- Merkezi ve çevresel sinir sisteminin karşılaştırılması
- Sinir sistemi hastalıkları ve ayırt edici özellikleri
Giriş
Betül Biyoloji kanalının bu videosunda, 11. sınıf ve AYT biyoloji konularından sinir sistemi detaylı bir şekilde tekrar edilecek. Son 5 yılın çıkmış sınav soruları analiz edilerek, ÖSYM'nin kelime oyunlarına dikkat çekilecek ve soru yakalama stratejileri üzerinde durulacak. İzleyicilere, konu anlatımının yanı sıra soru çözme ödevi de verilecek ve soruların nasıl çözülmesi gerektiği konusunda yol gösterilecek.
Sinir Sistemine Genel Bakış
Sinir sistemi ve endokrin sistemin denetleyici ve düzenleyici sistemler olduğu belirtilir. Sinir sisteminin temel organları beyin ve omuriliktir. Sinir sistemi, sinir dokudan oluşur ve bu doku nöronlar (sinir hücreleri) ve nöroglia (yardımcı hücreler) olmak üzere iki kısımdan meydana gelir. Glia hücrelerinin sayısı nöronlardan daha fazladır ve çeşitli görevlere sahiptirler. Nöronlar, uyarıyı almak, iletmek, değerlendirmek ve cevap oluşturmakla görevlidir. Reseptörler uyarıyı alan, efektörler ise tepki organlarıdır.
Nöronun Yapısı
Nöronlar dentrit, hücre gövdesi ve akson olmak üzere üç kısımdan oluşur. Hücre gövdesinde sitoplazma, organeller (mitokondri, ribozom, nissl tanecikleri, golgi, lizozom) ve çekirdek bulunur. Dentritler, hücre gövdesinden çıkan çok sayıda kısa uzantılardır ve uyarıyı alırlar. Akson, hücre gövdesinden çıkan genellikle tek bir uzantıdır. Sinir hücresindeki iletim dentritten aksona doğrudur. Aksonun çapı ne kadar fazlaysa iletim o kadar hızlı olur. Bazı aksonlar üzerinde miyelin kılıf bulunur ve bu kılıf yalıtımı sağlayarak iletimi hızlandırır. Miyelin kılıf üretiminden sorumlu hücreler oligodentrositler (merkezi sinir sistemi) ve Schwann hücreleridir (çevresel sinir sistemi). Miyelin kılıfların kesintiye uğradığı bölgelere Ranvier boğumu denir.
Nöron Çeşitleri
Nöronlar görevlerine göre duyu nöronu, ara nöron ve motor nöron olmak üzere üçe ayrılır. Duyu nöronu, reseptörlerden aldığı uyarıları merkezi sinir sistemine taşır. Ara nöron, merkezi sinir sisteminde bulunur ve uyarıyı değerlendirerek cevap oluşturur. Motor nöron, ara nörondan aldığı cevabı efektör organa iletir. İletim sırası reseptör, duyu nöronu, ara nöron, motor nöron ve efektör organ şeklindedir. Nöronlardan bir veya birkaçı hasar gördüğünde çeşitli rahatsızlıklar ortaya çıkabilir. Sadece duyu nöronu zarar görürse kişi uyarıyı hissedemez, sadece ara nöronu zarar görürse his ve tepki olmaz, sadece motor nöronu zarar görürse his olur ancak tepki oluşmaz.
Yardımcı Hücreler (Nöroglia)
Nöroglia veya glia hücreleri, nöronlara yardımcı olan hücrelerdir ve sayıları nöronlardan daha fazladır. Çeşitleri oligodentrositler, mikroglia, ependim hücreleri, Schwann hücreleri ve astrositlerdir. Oligodentrositler ve Schwann hücreleri miyelin kılıf üretir. Mikroglia, fagositoz yaparak savunmayı sağlar. Ependim hücreleri, merkezi sinir sistemi boşluklarını örter ve BOS sıvısı üretimini düzenler. Astrositler, madde enerji akışını düzenler ve kan-beyin bariyerini oluşturarak zararlı maddelerin girişini engeller.
İmpuls Oluşumu ve İletimi
İmpuls, iç ve dış çevreden gelen uyarıların sinir hücresinde oluşturduğu elektrokimyasal değişimlerdir. Eşik değer, sinir hücresinde impuls oluşturan en düşük uyarı şiddetidir. Eşik değerin altındaki uyarılara tepki verilmezken, eşik değer ve üzerindeki uyarılara tepki verilir. İmpuls nörondan geçerken elektriksel ve kimyasal değişime uğrar. Elektriksel olaylar polarizasyon, depolarizasyon ve repolarizasyon süreçlerini içerir. Kimyasal olaylar aktif taşıma, oksijenli solunum ve ATP tüketimi gibi olaylardır.
Aksiyon Potansiyeli ve İmpuls İletim Hızı
Polarizasyonda hücrenin dışı pozitif, içi negatiftir ve sodyum-potasyum pompası aktiftir. Depolarizasyonda sodyum kanalları açılır ve sodyum içeri girer, hücrenin içi pozitif olur. Repolarizasyonda potasyum kanalları açılır ve potasyum dışarı çıkar, hücrenin dışı pozitifleşir. İmpuls iletim hızını etkileyen faktörler akson çapı ve miyelin kılıf varlığıdır. Uyarı şiddetinin artması impuls sayısını artırır, ancak hızı etkilemez.
Sinapslarda İmpuls İletimi
Sinapslarda iletim aksondan dentrite doğrudur ve kimyasal olarak gerçekleşir. Akson ucunda sinaptik keseler bulunur ve bu keselerde nörotransmitter maddeler (hormonlar) bulunur. Uyarı geldiğinde kalsiyum iyonları akson ucuna gelir ve nörotransmitter maddeler sinaps boşluğuna salınır. Bu maddeler diğer sinir hücresinin reseptörlerine bağlanarak uyarıyı iletir. Görevi biten nörotransmitter maddeler ya yıkılır ya da salgılandığı yere geri alınır. Sinapsa gelen her impuls geçemez, bu olaya seçici direnç denir. Seçici direnç, durdurucu ve kolaylaştırıcı sinapslar aracılığıyla gerçekleşir.
İnsan Sinir Sistemi
İnsan sinir sistemi merkezi ve çevresel sinir sistemi olmak üzere ikiye ayrılır. Merkezi sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Çevresel sinir sistemi duyu ve motor bölümlerine ayrılır. Beyin ön beyin, orta beyin ve arka beyin olmak üzere üçe ayrılır. Ön beyin uç beyin ve ara beyin kısımlarından oluşur. Ara beyin talamus, hipotalamus ve epitalamus kısımlarından oluşur. Arka beyin beyincik, omurilik soğanı ve pons kısımlarından oluşur.
Merkezi Sinir Sistemi Detayları
Beyin ve omurilikte meninks zarları bulunur (sert zar, örümceksiz zar, ince zar). Örümceksiz zar ve ince zar arasında beyin omurilik sıvısı (BOS) bulunur. BOS, beyin ve omuriliği mekanik etkilerden korur, iyon dengesini sağlar ve madde alışverişini kolaylaştırır. Beyinde dışta boz madde, içte ak madde bulunur. Omurilikte ise dışta ak madde, içte boz madde bulunur.
Beynin Kısımları ve Görevleri
Ön beyin uç beyin (beyin kabuğu) ve ara beyinden oluşur. Uç beyin bilinçli davranışların merkezidir ve duyuların anlamlandırılmasında görev alır. Uç beyin sağ ve sol yarım kürelerden oluşur ve bu yarım kürelerde ön lob, yan lob, şakak lobu ve arka lob bulunur. Ara beyin talamus, hipotalamus ve epitalamustan oluşur. Talamus duyuların dağıtım merkezidir (koku hariç). Hipotalamus iç dengeyi ayarlar, vücut sıcaklığını, kan basıncını ve iyon dengesini kontrol eder. Epitalamus epifiz bezini içerir ve melatonin hormonu salgılar.
Orta ve Arka Beyin
Orta beyin görme ve işitme reflekslerinin merkezidir. Arka beyin beyincik, omurilik soğanı ve ponstan oluşur. Beyincik denge merkezidir ve uyumlu kas hareketlerini kontrol eder. Omurilik soğanı hayati refleks merkezidir ve sindirim, boşaltım, dolaşım, solunum gibi sistemleri düzenler. Pons beyincik yarım küreleri arasında impuls iletimini sağlar ve omurilik soğanı ile birlikte soluk alıp vermede görev alır. Beyinden çıkıp vücuda giden sinirler omurilik soğanında çapraz yapar.
Omurilik ve Refleksler
Omurilik bazı reflekslerin merkezidir ve impuls iletimini sağlar. Duyu nöronu her zaman dorsalden giriş yapar, motor nöron ise ventralden çıkış yapar. Duyu sinirleri omurilikte çapraz yapar. Refleks yayında impuls izlediği yol duyu, ara, motor şeklindedir. Diz kapağı refleksinde ara nöron bulunmaz (kasılma için).
Çevresel Sinir Sistemi ve Otonom Sinir Sistemi
Çevresel sinir sistemi beyin ve omurilikten çıkarak vücuda dağılan sinirlerden oluşur. Duyu bölümü uyarıları merkezi sinir sistemine taşır, motor bölümü ise merkezi sinir sisteminden aldığı cevabı tepki organına taşır. Motor bölümü otonom ve somatik sinir sistemine ayrılır. Somatik sinir sistemi istemli davranışları kontrol eder. Otonom sinir sistemi istemsiz davranışları kontrol eder ve sempatik ile parasempatik sinirlerden oluşur. Sempatik sinirler genellikle hızlandırıcı, parasempatik sinirler ise yavaşlatıcı etki gösterir (sindirim hariç).
Sinir Sistemi Hastalıkları
MS hastalığında miyelin kılıflara zarar verilir. Alzheimer hastalığında asetilkolin miktarı azalır. Parkinson hastalığında dopamin eksikliği görülür. Epilepsi hastalığında beyin ve damarlarda gelişim bozukluğu olur. Siyatik sinir sıkışması sonucu bel ve bacak ağrıları oluşur. Çocuk felci omurilikteki motor nöronlara zarar veren bir virüs sonucu oluşur. Kuduz köpek ısırması ile bulaşan ve beyinde iltihaplanmaya neden olan bir hastalıktır.
